(19 พฤศจิกายน 2569) ดร.สุรชัย สถิตคุณารัตน์ ผู้อำนวยการสำนักงานสภานโยบายการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรมแห่งชาติ (สอวช.) เป็นผู้แทน ศาสตราจารย์ ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรี และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) ร่วมปาฐกถาพิเศษ (Keynote Speech): ขับเคลื่อนประเทศไทยสู่ระดับใหม่ ด้วยนวัตกรรมที่ทั่วถึงเพื่อเสริมสร้างขีดความสามารถในการแข่งขัน ในงาน Policy Innovation Exchange 6 (PIX6) ภายใต้หัวข้อ “Next Level Thailand: ยกระดับประเทศไทย สร้างสรรค์นวัตกรรมนโยบายเพื่ออนาคต” จัดโดย Thailand Policy Lab (TP Lab) โดยความร่วมมือระหว่างสำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) และโครงการพัฒนาแห่งสหประชาชาติ (UNDP) ณ โรงแรมคอนราด กรุงเทพฯ

ดร.สุรชัย กล่าวว่า การยกระดับประเทศไทยให้ก้าวไปข้างหน้าอย่างยั่งยืน จำเป็นต้องปรับเปลี่ยนกระบวนทัศน์เรื่อง “ความสามารถในการแข่งขัน” จากเดิมที่พึ่งพาเพียงการลงทุน โครงสร้างพื้นฐาน และการส่งออก ไปสู่ความสามารถในการสร้างและประยุกต์ใช้ความรู้ เทคโนโลยี และนวัตกรรม โดยหัวใจสำคัญคือ “นวัตกรรมที่ครอบคลุม” (Inclusive Innovation) ไม่กระจุกตัวอยู่แค่ในบริษัทขนาดใหญ่หรือศูนย์กลางทางเศรษฐกิจ แต่ต้องกระจายโอกาสไปสู่ผู้ประกอบการ SME แรงงาน เกษตรกร และชุมชนท้องถิ่น เพราะเมื่อคนจำนวนมากสามารถสร้างสรรค์นวัตกรรมได้ก็จะเกิดการปลดล็อกศักยภาพการผลิตในวงกว้าง ทำให้ความครอบคลุมและการมีส่วนร่วม กลายเป็นแรงขับเคลื่อนสำคัญของการเติบโตทางเศรษฐกิจ

ดร.สุรชัย ได้ชี้ให้เห็นว่า ปัจจุบันประเทศไทยกำลังเผชิญกับความท้าทายระดับโลกที่เชื่อมโยงกัน ทั้งการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ปัญญาประดิษฐ์ (AI) ภูมิรัฐศาสตร์ สังคมสูงวัย รวมถึงความมั่นคงด้านพลังงาน สุขภาพ และไซเบอร์ ซึ่งล้วนแต่ส่งผลกระทบต่อภาคส่วนต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้อง ขณะเดียวกัน เทคโนโลยีอุบัติใหม่ (Emerging Technologies) เช่น AI หุ่นยนต์ เซมิคอนดักเตอร์ เทคโนโลยีชีวภาพ และพลังงานสะอาด แม้จะสร้างโอกาสทางเศรษฐกิจมหาศาล แต่ “การเข้าถึงเทคโนโลยี” ยังไม่เท่ากับ “ขีดความสามารถทางเทคโนโลยี” ดังนั้น ประเทศไทยจึงต้องเดินหน้าทั้งงานวิจัยระดับแนวหน้า (Frontier Research) ควบคู่ไปกับการถ่ายทอดและกระจายเทคโนโลยี (Technology Diffusion) เพื่อช่วยให้ SME และผู้ประกอบการในระดับภูมิภาคก้าวข้ามข้อจำกัดด้านทักษะ เงินทุน และโครงสร้างพื้นฐาน เพื่อยกระดับผลิตภาพและสร้างความได้เปรียบในการแข่งขันทั่วทั้งระบบเศรษฐกิจ

นอกจากมิติทางเศรษฐกิจแล้ว ความเปลี่ยนแปลงทางเทคโนโลยียังทำให้เกิด “พรมแดนทางสังคมอุบัติใหม่” (Emerging Social Frontiers) 6 ด้าน ที่ล้วนมีจุดร่วมสำคัญคือ “ความเหลื่อมล้ำ” ได้แก่ 1. สังคมมนุษย์และ AI 2. ความมั่นคงและความสามารถในการฟื้นตัว 3. การมีชีวิตยืนยาว การดูแล และการปรับตัว 4. โอกาสใหม่และความเหลื่อมล้ำ 5. ความเชื่อมั่น ความจริง และประชาสังคม และ 6. การดำรงชีวิตอย่างยั่งยืนและการปรับตัวต่อสภาพภูมิอากาศ และเพื่อตอบโจทย์ความท้าทายเหล่านี้ สอวช. ได้นำ 2 แนวทางสำคัญมาใช้ในการร่วมออกแบบ (ร่าง) กรอบนโยบายและยุทธศาสตร์การอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อววน.) พ.ศ. 2571–2575 ได้แก่ 1. ธรรมาภิบาลเชิงคาดการณ์ (Anticipatory Governance) ผ่านการใช้เครื่องมือการคาดการณ์อนาคตเชิงกลยุทธ์ (Strategic Foresight) เพื่อสแกนสัญญาณอนาคตและฉายภาพฉากทัศน์ ช่วยให้มองเห็นความเสี่ยงและผลกระทบต่อคนแต่ละกลุ่มล่วงหน้า 2. การกำหนดนโยบายแบบมีส่วนร่วม (Participatory Policymaking) ผ่านแนวคิด นโยบายนวัตกรรมที่มุ่งเน้นภารกิจ (Mission-Oriented Innovation Policy: MOIP) ที่เปิดพื้นที่ให้ภาครัฐ ภาคเอกชน มหาวิทยาลัย และชุมชน ร่วมกันกำหนดภารกิจและออกแบบทางออกร่วมกัน เพื่อให้ผู้ที่เผชิญอุปสรรคมีส่วนร่วมในการกำหนดนโยบายอย่างแท้จริง

สำหรับ (ร่าง) กรอบนโยบาย อววน. ปี 2571–2575 ประกอบด้วย 5 ประเด็นยุทธศาสตร์ และ 10 ภารกิจ ที่มุ่งเน้นการเปลี่ยนนโยบายสู่ผลลัพธ์ที่เป็นรูปธรรม โดยมี 3 ภารกิจสำคัญที่เป็นกลไกขับเคลื่อนหลัก ได้แก่ 1. การสร้างมูลค่าฐานชีวภาพ (สอดคล้องกับแนวทาง Siam Terra) มุ่งเน้นการใช้ทรัพยากรอย่างคุ้มค่า เศรษฐกิจหมุนเวียน และเทคโนโลยีชีวภาพ เพื่อแปรรูปทรัพยากรเกษตรและชีวภาพของไทยให้เป็นอาหาร วัสดุชีวภาพ และเคมีภัณฑ์ชีวภาพมูลค่าสูง โดยเปิดโอกาสให้เกษตรกร สหกรณ์ และ SME เข้าถึงเทคโนโลยีและมาตรฐาน เพื่อยกระดับจากการเป็นผู้ขายวัตถุดิบสู่การเป็นผู้ร่วมสร้างมูลค่าเพิ่ม 2. การทำให้นวัตกรรมเข้าถึงได้สำหรับทุกคน วางนวัตกรรมที่ครอบคลุมเป็นหัวใจของการพัฒนาเศรษฐกิจฐานราก ผ่านการส่งเสริม เทคโนโลยีที่เหมาะสม (Appropriate Technology: App Tech) ที่ใช้งานได้จริงและราคาเข้าถึงได้ โดยเริ่มต้นจากความต้องการของพื้นที่ ร่วมออกแบบกับผู้ใช้ และเชื่อมโยงการทำงานผ่าน “ศูนย์นวัตกรรมในพื้นที่” (Local Innovation Hubs) เพื่อช่วยลดต้นทุน พัฒนาสินค้า และขยายตลาดให้ผู้ผลิตรายย่อย และ 3. การพัฒนาเมืองภูมิภาคสู่เครื่องยนต์การเติบโตที่ครอบคลุม ลดการกระจุกตัวของเศรษฐกิจและการจ้างงานในเมืองใหญ่ ด้วยการปลดล็อกศักยภาพเมืองภูมิภาคผ่าน 3 องค์ประกอบ คือ นวัตกรรมเชิงพื้นที่ (Place-Based Innovation) เทคโนโลยีเมืองที่ครอบคลุมเพื่อยกระดับบริการสาธารณะและการเดินทาง และธรรมาภิบาลแบบมีส่วนร่วม เพื่อกระจายงานที่ดีและโอกาสทางเศรษฐกิจไปทั่วประเทศ

ในช่วงท้ายของการปาฐกถา ดร.สุรชัย ได้เน้นย้ำว่าความสำเร็จของนวัตกรรมที่ครอบคลุม ต้องอาศัยความร่วมมือของ ระบบนวัตกรรมแห่งชาติ (National Innovation System) ที่เชื่อมโยงภาครัฐ ภาคอุตสาหกรรม สถาบันการศึกษา และชุมชนท้องถิ่น เข้าด้วยกัน โดย สอวช. และระบบนโยบายการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อววน.) จะเป็นตัวกลางประสานภารกิจร่วมและเชื่อมโยงสู่มาตรฐานระดับสากล ทั้งนี้ ตัวชี้วัดความสำเร็จที่แท้จริงของความร่วมมือ คือผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นกับประชาชน อาทิ จำนวน SME ที่นำนวัตกรรมไปใช้ ผลิตภาพที่เพิ่มขึ้นของผู้ผลิตในท้องถิ่น และการเข้าถึงโอกาสใหม่ ๆ ของคนในสังคม เพื่อร่วมกันเปลี่ยนความมุ่งมั่นระดับชาติให้กลายเป็นโอกาสระดับท้องถิ่น และสร้างรากฐานความสามารถในการแข่งขันที่ยั่งยืนให้กับประเทศไทยต่อไป

