(11 พฤศจิกายน 2569) ดร.สุรชัย สถิตคุณารัตน์ ผู้อำนวยการสำนักงานสภานโยบายการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรมแห่งชาติ (สอวช.) และ Executive Director of APEC Center for Technology Foresight (APEC CTF) หรือ ศูนย์คาดการณ์เทคโนโลยีเอเปค ภายใต้ กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) ได้รับเชิญให้เป็นวิทยากรบรรยายในหัวข้อ “เทคโนโลยีอุบัติใหม่ที่มีผลต่อการเปลี่ยนแปลงประเทศ” ในการเปิดการอบรมปฐมนิเทศนายทหารชั้นนายพลของกองทัพไทย รุ่นที่ 51 ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2570 จัดโดย สถาบันวิชาการป้องกันประเทศ (สปท.) ณ หอประชุมวิทยาลัยป้องกันราชอาณาจักร สปท.
ดร.สุรชัย กล่าวว่า ปัจจุบันโลกกำลังเปลี่ยนแปลงเร็วและซับซ้อนขึ้นกว่าเดิม เราอยู่ในยุคที่เผชิญกับ “Polycrisis” ที่วิกฤตหลายมิติเกิดขึ้นพร้อมกัน เชื่อมโยงกัน และเสริมแรงกัน ทำให้ผลกระทบมีความรุนแรง คาดการณ์ยากและจัดการได้ซับซ้อนยิ่งขึ้น ทั้งประเด็นความขัดแย้งทางภูมิรัฐศาสตร์ ความผันผวนทางเศรษฐกิจและการเงิน วิกฤตภูมิอากาศและสิ่งแวดล้อม การเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากร การเปลี่ยนแปลงทางเทคโนโลยีแบบก้าวกระโดด ความมั่นคงทางสุขภาพและชีวภาพ ภัยคุกคามทางไซเบอร์และข้อมูล ซึ่งความเสี่ยงที่เกิดขึ้นพร้อมกันและทวีความรุนแรงขึ้นนั้นต้องการการรับมือแบบบูรณาการและมองไกลสู่อนาคต
ดร.สุรชัย เชื่อมโยงให้เห็นถึงการคาดการณ์อนาคตเชิงยุทธศาสตร์ หรือ Strategic Foresight ที่เป็นกระบวนการเพื่อสำรวจ ทำความเข้าใจ และสร้างทางเลือกเกี่ยวกับอนาคตที่เป็นไปได้ และนำไปสู่การตัดสินใจเชิงยุทธศาสตร์ ผ่าน 3 กระบวนการหลัก ได้แก่ การกวาดสัญญาณ (Horizon Scanning) การสร้างภาพอนาคต (Scenario Planning) และการกำหนดกลยุทธ์ (Strategic Direction) เพื่อให้สามารถตัดสินใจได้อย่างมีข้อมูล รอบด้าน พร้อมรับอนาคตที่หลากหลาย ซึ่งแนวคิดการมองอนาคต แบ่งได้ 3 รูปแบบ ได้แก่ Prediction หรือ การทำนาย ที่ระบุสิ่งที่จะเกิดขึ้นแน่นอน Forecasting หรือ การคาดการณ์ ที่ประเมินสิ่งที่มีแนวโน้มจะเกิดขึ้นจากข้อมูล แนวโน้ม และสถิติ ขณะที่ Foresight หรือ การมองอนาคตเชิงยุทธศาสตร์ เป็นการสำรวจอนาคตที่เป็นไปได้หลากหลาย เพื่อเตรียมความพร้อม สร้างทางเลือก และกำหนดกลยุทธ์ เป็นการขยายมุมมองต่ออนาคตเพื่อช่วยให้เราตัดสินใจได้ดีขึ้น
ดร.สุรชัย ได้เผยถึงกรอบแนวคิด Future Cone หรือ กรวยอนาคต ที่แสดงให้เห็นถึงช่วงความเป็นไปได้ของอนาคต ตั้งแต่อนาคตที่เป็นไปไม่ได้ (Preposterous) อนาคตที่อาจเกิดขึ้น (Possible) อนาคตที่มีความเป็นไปได้สมเหตุสมผล (Plausible) อนาคตที่คาดการณ์ไว้ (Projected Future) อนาคตที่เป็นไปได้มากที่สุด (Probable) ไปจนถึงอนาคตต้องการ (Preferable) ซึ่งช่วยให้เราคิดได้ไกลกว่าอนาคตเดียว และสามารถออกแบบอนาคตที่พึงประสงค์ท่ามกลางความไม่แน่นอนได้
ในส่วนของกระบวนการคาดการณ์อนาคต “การกวาดสัญญาณ” คือกระบวนการอย่างเป็นระบบในการติดตาม รวบรวม และวิเคราะห์สัญญาณการเปลี่ยนแปลงจากหลากหลายแหล่ง เพื่อระบุแนวโน้ม ประเด็นเกิดใหม่ โอกาส และความเสี่ยงที่อาจส่งผลกระทบต่ออนาคต โดยได้ยกตัวอย่างการใช้กรอบแนวคิด STEEP-V เพื่อวิเคราะห์สัญญาณจากปัจจัยสภาพแวดล้อมภายนอกในวงกว้าง และ DIMEFIL วิเคราะห์สัญญาณเชิงยุทธศาสตร์ที่ครอบคลุมมิติความมั่นคงและอำนาจของรัฐ
สำหรับกระบวนการ “การสร้างภาพอนาคต” คือการสร้างชุดภาพอนาคตที่เป็นไปได้หลายรูปแบบ โดยอาศัยการวิเคราะห์ปัจจัยขับเคลื่อนสำคัญ (Key Drivers) และความไม่แน่นอนที่สำคัญ (Uncertainty) เพื่อทดสอบทางเลือก เตรียมความพร้อม และกำหนดกลยุทธ์ที่ยืดหยุ่นต่ออนาคต โดยได้ยกตัวอย่างแนวทางการสร้างภาพอนาคต ผ่านการสร้างฉากทัศน์โดยใช้ 2x2 Scenario Matrix ระบุปัจจัยขับเคลื่อน (Driving Forces) กำหนดแกนทั้ง 2 ด้าน สร้าง 4 ฉากทัศน์ วิเคราะห์ผลกระทบและโอกาส จนถึงการนำไปใช้ในการตัดสินใจและวางกลยุทธ์ การสร้างฉากทัศน์แบบ Mont Fleur Scenario สร้างฉากทัศน์แบบ Yes/No Logic หรือ Decision Tree Logic ที่เน้นเส้นทางการตัดสินใจมากกว่าแค่ความไม่แน่นอน การสร้างฉากทัศน์โดยใช้ Future Triangle เป็นเครื่องมือช่วยให้คิดอนาคตได้ลึกขึ้นผ่าน 3 แรงขับเคลื่อน คือ Push of the Present (แรงผลักจากปัจจุบัน) Pull of the Future (แรงดึงจากอนาคต) และ Weight of the Past (แรงถ่วงจากอดีต) เพื่อค้นหาโอกาสใหม่และมองเห็นสิ่งที่ต้องเปลี่ยนแปลง
ในด้านเทคโนโลยีอุบัติใหม่และนัยต่อความมั่นคงแห่งชาติ รวมถึงการประยุกต์ใช้ด้านการทหาร ดร.สุรชัย ได้แสดงให้เห็นถึงการวิเคราะห์ผลกระทบเชิงยุทธศาสตร์ของเทคโนโลยีที่จะเกิดขึ้น 8 ด้าน ที่จะกระทบกับประเทศไทยในช่วงปี พ.ศ. 2569-2583 ประกอบด้วย 1. AI และ Agentic AI เทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ยุคใหม่ ที่คิด วางแผน และลงมือทำได้ด้วยตนเอง 2. Robotics & Autonomous Systems หุ่นยนต์และระบบอัตโนมัติอัจฉริยะ เพิ่มผลิตภาพ ความปลอดภัย และมีความสามารถของประเทศ 3. Semiconductor & Advanced Electronics เทคโนโลยีเซมิคอนดักเตอร์และอิเล็กทรอนิกส์ขั้นสูง ที่เป็นฐานของเศรษฐกิจดิจิทัลและนวัตกรรมแห่งอนาคต 4. Cybersecurity & Digital Trust ความมั่นคงปลอดภัยทางไซเบอร์และความเชื่อมั่นในโลกดิจิทัล ปกป้องข้อมูล ระบบ และสร้างความไว้วางใจในการใช้เทคโนโลยี 5. Biotechnology & Precision Medicine เทคโนโลยีชีวภาพและการแพทน์แม่นยำ เพื่อสุขภาพที่ดีกว่า การป้องกันที่มีประสิทธิภาพ และความมั่นคงของประเทศ 6. Clean Energy & Energy Storage เทคโนโลยีพลังงานสะอาดและการกักเก็บพลังงาน เพื่อความมั่นคงทางพลังงาน เศรษฐกิจคาร์บอนต่ำ และอนาคตที่ยั่งยืน 7. Space, Drones & Geospatial Tech เทคโนโลยีอวกาศ โดรน และภูมิสารสนเทศ เพื่อการสำรวจ ติดตามเฝ้าระวัง และตัดสินใจเชิงพื้นที่อย่างแม่นยำ และ 8. Quantum & Advanced Sensors เทคโนโลยีควอนตัมและเซ็นเซอร์ขั้นสูง เพื่อการประมวลผล การสื่อสาร การตรวจจับ และการวัดที่แม่นยำเหนือขีดจำกัดเดิม
ในมุมของ กระทรวง อว. มีบทบาทและกลไกการดำเนินงานในการพัฒนาเทคโนโลยีอุบัติใหม่ ครอบคลุมตั้งแต่การพัฒนาการวิจัยและองค์ความรู้ พัฒนาโครงสร้างพื้นฐานวิทยาศาสตร์ การขับเคลื่อนการใช้ประโยชน์เชิงเศรษฐกิจและสังคม การสร้างเครือข่ายและความร่วมมือ รวมถึงการกำกับทิศทางและนโยบาย เพื่อสนับสนุนเป้าหมายยุทธศาสตร์ของประเทศ ทั้งด้านการขับเคลื่อนเศรษฐกิจนวัตกรรม เสริมสร้างความมั่นคงและความพร้อมของประเทศ พัฒนาคนไทยให้มีทักษะอนาคต และมุ่งสู่การพัฒนาที่ยั่งยืน โดยได้ผลักดันกรอบแนวคิดการขับเคลื่อน Thailand2: Nation of Master เพื่อขับเคลื่อนเศรษฐกิจด้วยวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม ผ่าน 3 โครงการสำคัญ ได้แก่ Siam Silica พัฒนาอุตสาหกรรมเซมิคอนดักเตอร์และอิเล็กทรอนิกส์ขั้นสูง Siam Medica สร้างความเป็นเลิศด้านวิทยาศาสตร์สุขภาพและการแพทย์สมัยใหม่ และ Siam Terra ยกระดับเกษตร อาหาร และทรัพยากรชีวภาพสู่เศรษฐกิจชีวภาพ
ดร.สุรชัย ยังได้เชื่อมโยงบทบาทของกองทัพไทยในการเตรียมพร้อมรองรับ Emerging Technologies เพื่อสร้างความมั่นคงของประเทศ ผ่านการใช้เทคโนโลยีเสริมขีดความสามารถป้องกันประเทศ ขับเคลื่อนการวิจัยและพัฒนาและนวัตกรรมด้านความมั่นคง พัฒนากำลังพลและทักษะดิจิทัล บูรณาการและใช้ประโยชน์แบบหลายมิติ (Multi-Domain) สร้างความร่วมมือและระบบนิเวศเทคโนโลยีความมั่นคง และสนับสนุนความมั่นคงในมิติใหม่ที่ยั่งยืน โดยผลลัพธ์ที่ได้จะทำให้กองทัพไทยมีความทันสมัย พร้อมรับภัยคุกคามรูปแบบใหม่ เพิ่มขีดความสามารถในการปกป้องอธิปไตยและผลประโยชน์แห่งชาติ เสริมความมั่นคงและควาปลอดภัยของประชาชน สนับสนุนการพัฒนาประเทศอย่างยั่งยืน และยกระดับบทบาทไทยด้านความมั่นคงในระดับภูมิภาค
“ความมั่นคงของชาติในอนาคตไม่ได้ขึ้นอยู่กับขีดความสามารถทางทหารเพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นอยู่กับขีดความสามารถทางวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี กำลังคน และระบบนิเวศนวัตกรรมด้วย” ดร.สุรชัย กล่าวปิดท้าย
