เหตุใดโลกต้องการเข็มทิศนโยบายวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และนวัตกรรม
วิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และนวัตกรรม (วทน.) กำลังกลายเป็นปัจจัยสำคัญที่กำหนดทิศทางเศรษฐกิจ สังคม และความมั่นคงของประเทศทั่วโลก การปฏิวัติอุตสาหกรรมครั้งที่ 4 ได้เร่งให้บทบาทของ วทน. เปลี่ยนจากเครื่องมือสนับสนุนการผลิต ไปสู่กลไกหลักในการสร้างขีดความสามารถในการแข่งขันและการแก้ไขปัญหาสำคัญของสังคม รวมถึงการขับเคลื่อนเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืนภายในปี ค.ศ. 2030
เทคโนโลยีสมัยใหม่กำลังหลอมรวมโลกดิจิทัล โลกกายภาพ และโลกชีวภาพเข้าด้วยกันอย่างรวดเร็ว ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือการใช้ปัญญาประดิษฐ์เพื่อเร่งงานวิจัยชีววิทยาสังเคราะห์ และการพัฒนาวัคซีน mRNA สำหรับโรค COVID-19 ซึ่งสามารถลดระยะเวลาการพัฒนาจากหลายปีเหลือเพียงไม่ถึงหนึ่งปี ความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีเช่นนี้ทำให้โลกเปลี่ยนแปลงเร็วขึ้น และเพิ่มความคาดหวังต่อการกำหนดนโยบายของภาครัฐ
ในขณะเดียวกัน โลกกำลังเผชิญความท้าทายที่ซับซ้อนและเชื่อมโยงกัน ทั้งการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ความตึงเครียดทางภูมิรัฐศาสตร์ การแข่งขันด้านเทคโนโลยี และความเปราะบางของเศรษฐกิจและห่วงโซ่อุปทานโลก ประเทศต่าง ๆ จึงให้ความสำคัญกับความมั่นคงของเทคโนโลยีและผลประโยชน์แห่งชาติมากขึ้น ส่งผลให้ความร่วมมือด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีในระดับโลกมีลักษณะเลือกสรรมากขึ้น
บริบทดังกล่าวทำให้การกำหนดนโยบาย วทน. ไม่สามารถอาศัยแนวทางเดิมหรือการเลียนแบบประเทศอื่นได้อีกต่อไป ประเทศจำเป็นต้องมีเครื่องมือและข้อมูลที่ช่วยให้เข้าใจแนวโน้มโลก ประเมินความเสี่ยง และออกแบบนโยบายที่เหมาะสมกับบริบทของตนเอง เพื่อให้สามารถใช้ วทน. เป็นกลไกขับเคลื่อนการพัฒนาเศรษฐกิจ สังคม และความมั่นคงได้อย่างมีประสิทธิภาพ
แนวโน้มสำคัญของนโยบาย วทน. โลก
นโยบาย วทน. กำลังเปลี่ยนจากการลงทุนเพื่อเพิ่มศักยภาพด้านการวิจัยโดยทั่วไป ไปสู่การกำหนดเป้าหมายตามภารกิจเพื่อแก้ปัญหาเชิงระบบ (Mission-Oriented Innovation Policy: MOIP) เช่น การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ สุขภาพ หรือความมั่นคงทางเศรษฐกิจ โดยใช้เครื่องมือทั้งด้านการสนับสนุนการวิจัยและการสร้างตลาดนวัตกรรมควบคู่กัน MOIP มักถูกมองว่าเป็นแนวทางนโยบายเชิงปฏิบัติที่ใช้เพื่อให้บรรลุเป้าหมายการเปลี่ยนแปลงเชิงระบบ (transformative agenda) เป้าหมายการเปลี่ยนแปลงเชิงระบบนี้กำหนดว่าสังคมต้องการการเปลี่ยนแปลงแบบใด ในขณะที่นโยบายที่มุ่งเน้นภารกิจจะกำหนดว่ารัฐบาลและผู้มีส่วนได้ส่วนเสียจะจัดการความพยายามด้านนวัตกรรมอย่างไรเพื่อให้บรรลุการเปลี่ยนแปลงเชิงระบบเหล่านั้นประเทศต่าง ๆ ให้ความสำคัญกับความมั่นคงของการวิจัย ความเป็นอิสระเชิงยุทธศาสตร์ และการพัฒนาเทคโนโลยีที่สามารถใช้ได้ทั้งในภาคพลเรือนและการทหาร การเชื่อมโยง วทน. กับความมั่นคงของประเทศ ส่งผลให้รูปแบบความร่วมมือทางวิทยาศาสตร์เปลี่ยนแปลงไปสู่การเลือกมิตรประเทศและการบริหารความเสี่ยงด้านเทคโนโลยีมากขึ้น
STIP Compass: เครื่องมือสำคัญสำหรับการกำหนดนโยบาย
STIP Compass เป็นความร่วมมือระหว่างคณะกรรมาธิการยุโรป (European Commission: EC) และองค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา (Organisation for Economic Co-operation and Development: OECD) เพื่อรวบรวมข้อมูลนโยบาย วทน. ของประเทศต่าง ๆ ทั่วโลกในแพลตฟอร์มเดียว
ฐานข้อมูลดังกล่าวรวบรวมข้อมูลนโยบายกว่า 8,700 โครงการ จาก 63 ประเทศและสหภาพยุโรป เพื่อสนับสนุนการวิเคราะห์แนวโน้มและการออกแบบนโยบาย โดยเปิดให้เข้าถึงข้อมูลได้ฟรีผ่านเว็บไซต์ https://stip.oecd.org/stip/
จุดเด่นของแพลตฟอร์ม ได้แก่
- รวบรวมเครื่องมือทางนโยบายของหลายประเทศในระบบเดียว
- ใช้ระบบฐานข้อมูลที่เชื่อมโยงข้อมูลสถิติ งานวิจัย และข้อมูลนโยบาย
- ใช้มาตรฐานการจัดหมวดหมู่ข้อมูลเพื่อเปรียบเทียบนโยบายระหว่างประเทศ
- สนับสนุนการกำหนดนโยบายบนฐานหลักฐาน
- ใช้เทคโนโลยี AI เพื่อช่วยรวบรวมและวิเคราะห์ข้อมูล
ภาพตัวอย่างการแสดงผลแบบกราฟฟิกของข้อมูล GERD (Gross Expenditure for R&D) ของประเทศไทยในหน้าเว็บ STIP Compass โดยเป็นกราฟแสดงแนวโน้มการเพิ่มขึ้นหรือลดลงเป็นรายปี (ภาพซ้าย) และแผนภูมิแสดงตำแหน่งของค่า GERD ของไทยในการสำรวจครั้งล่าสุดปี 2025 ซึ่งเท่ากับ 1.16% ของ GDP ประเทศไทย เทียบกับค่ามัธยฐานของ OECD ที่ประมาณ 1.5% ของ GDP ประเทศในกลุ่ม OECD
การใช้ประโยชน์จาก STIP Compass
STIP Compass สามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้หลายด้าน ได้แก่
- สนับสนุนการกำหนดนโยบาย โดยช่วยวิเคราะห์แนวโน้มโลกและออกแบบนโยบายที่เหมาะสมกับบริบทประเทศ
- การวิเคราะห์เปรียบเทียบระหว่างประเทศ เพื่อเรียนรู้แนวทางที่ประสบความสำเร็จและหลีกเลี่ยงข้อผิดพลาด และทำให้ทราบจุดเน้นของประเทศที่จะทำความร่วมมือด้วย
- สนับสนุนงานวิจัยและการวิเคราะห์นโยบาย โดยช่วยให้นักวิชาการและนักวิเคราะห์เข้าถึงข้อมูลที่เป็นระบบ และมีการแสดงผลให้เข้าใจง่าย
- เพิ่มประสิทธิภาพการลงทุนด้าน วทน. ช่วยให้ภาครัฐวางแผนและจัดสรรทรัพยากรได้อย่างมีประสิทธิภาพ
- ช่วยในการจัดวาง กำหนดทิศทาง ตรวจสอบ และบูรณาการนโยบายต่างๆ ให้สอดคล้องกับภารกิจในบริบทของ MOIP และการเปลี่ยนแปลงเชิงระบบตามวาระ transformative agenda
ภาพรวมประเทศไทยในบริบทนโยบาย วทน.
ประเทศไทยได้ปฏิรูประบบนโยบาย วทน. อย่างต่อเนื่อง โดยมีการจัดตั้งกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) และกลไกกำกับเชิงยุทธศาสตร์เพื่อบูรณาการนโยบาย งบประมาณ และการติดตามประเมินผลให้เกิดความสอดคล้องทั้งระบบ
นโยบายหลักของประเทศมุ่งใช้ วทน. เพื่อยกระดับเศรษฐกิจฐานนวัตกรรม เพิ่มขีดความสามารถการแข่งขัน ลดความเหลื่อมล้ำทางสังคม และสนับสนุนการพัฒนาที่ยั่งยืน ประเทศไทยยังส่งเสริมการถ่ายทอดเทคโนโลยี การพัฒนาผู้ประกอบการนวัตกรรม และการพัฒนากำลังคนด้าน วทน. พร้อมทั้งขับเคลื่อนเศรษฐกิจ BCG และเป้าหมายด้านการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก
จากรายงาน STIP Compass Thailand Overview พบว่าไทยมีข้อริเริ่มนโยบาย (policy initiatives) จำนวน 135 นโยบาย อยู่ในฐานข้อมูล STIP Compass โดยแสดงเงินงบประมาณ (ในสกุลยูโร) สำหรับแต่ละนโยบาย และแบ่งเป็น policy domain 7 โดเมน ได้แก่ การกำกับดูแล (Governance) ระบบวิจัยภาครัฐ (Public research system) นวัตกรรมในสถานธุรกิจและการประกอบการนวัตกรรม (Innovation in firms and innovative entrepreneurship) การแลกเปลี่ยนและร่วมสร้างสรรค์องค์ความรู้ (Knowledge exchange and co-creation) ทรัพยากรมนุษย์เพื่อการวิจัยและนวัตกรรม (Human resources for research and innovation) วิจัยและนวัตกรรมเพื่อสังคม (Research and innovation for society) และการเปลี่ยนผ่านสู่การปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิเป็นศูนย์ (Net zero transitions) รายงานถูกออกแบบมาสำหรับผู้อ่านที่เป็นเจ้าหน้าที่ของรัฐ นักวิเคราะห์ และนักวิชาการที่แสวงหาข้อมูลข่าวสารและบทวิเคราะห์เกี่ยวกับนโยบาย วทน.
โลกในปัจจุบันเต็มไปด้วยความเปลี่ยนแปลงและความไม่แน่นอน นโยบาย วทน. จึงมีบทบาทสำคัญต่ออนาคตของประเทศ การมีเครื่องมือที่ช่วยมองเห็นแนวโน้มโลกและสนับสนุนการตัดสินใจเชิงนโยบาย จะช่วยให้ประเทศสามารถใช้วิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และนวัตกรรมเป็นพลังขับเคลื่อนเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อมอย่างยั่งยืน STIP Compass จึงเปรียบเสมือน “เข็มทิศนำทาง” ที่ช่วยให้การกำหนดนโยบายมีทิศทางชัดเจน และสามารถตอบโจทย์การพัฒนาประเทศในโลกยุคใหม่ได้อย่างมีประสิทธิภาพ
สามารถอ่านรายงาน STIP Compass Thailand Overview ได้ที่ https://stip.oecd.org/stip/interactive-dashboards/countries/Thailand และเข้าถึง STIP Compass ได้ที่ https://stip.oecd.org/stip/
